คำอาราธนาธรรม

คำอาราธนาธรรมคือคำนิมนต์พระสงฆ์ให้แสดงธรรม แต่ตัวบทไม่ได้เป็นคำขอของเราตรง ๆ คาถานี้เล่าเหตุการณ์ที่ท้าวสหัมบดีพรหมทูลขอให้พระพุทธเจ้าแสดงธรรมหลังตรัสรู้ใหม่ ๆ ผู้อาราธนาจึงยกคำขอของพรหมในครั้งนั้นมาเป็นคำขอของตน

ที่มาในพระไตรปิฎก

• คาถาบทนี้คือคาถาแรกของ พุทธวงศ์ (ขุททกนิกาย พระไตรปิฎกเล่ม ๓๓) ในพระบาลีสะกดว่า กะตัญชะลี อะนะธิวะรัง และบาทสุดท้ายว่า เทเสหิ ธัมมัง
• เหตุการณ์เต็มอยู่ใน อายาจนสูตร (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค พรหมสังยุตต์) และ ปาสราสิสูตร หรืออริยปริเยสนสูตร (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์) ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงเล่าเรื่องเดียวกันด้วยพระองค์เอง
• คำว่า เทเสตุ ในคำอาราธนาที่ใช้ในพิธี ตรงกับคำของท้าวสหัมบดีในพระสูตรทั้งสองที่ว่า เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ แปลว่า ขอพระผู้มีพระภาคจงแสดงธรรม

เรื่องท้าวสหัมบดีพรหมทูลอาราธนา

1. หลังตรัสรู้ใหม่ ๆ พระพุทธเจ้าประทับที่โคนต้นอชปาลนิโครธ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ตำบลอุรุเวลา
2. ทรงพิจารณาว่าธรรมที่ตรัสรู้ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ส่วนหมู่สัตว์ยังยินดีในความยึดติด ถ้าแสดงไปแล้วไม่มีใครเข้าใจก็จะเหนื่อยเปล่า พระทัยจึงน้อมไปทางไม่แสดงธรรม
3. ท้าวสหัมบดีพรหมรู้วาระจิตนั้น ปรารภว่าโลกจะพินาศเสียแล้ว จึงมาปรากฏเฉพาะพระพักตร์ ห่มผ้าเฉวียงบ่า คุกเข่าข้างขวาลงที่พื้น ประนมมือ แล้วทูลขอให้ทรงแสดงธรรม เพราะสัตว์ที่มีธุลีในดวงตาน้อยยังมีอยู่ ถ้าไม่ได้ฟังธรรมก็จะเสื่อม และผู้ที่จะรู้ทั่วถึงธรรมจะมี
4. พระพุทธเจ้าทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ เห็นสัตว์ที่มีธุลีในดวงตาน้อยและมาก เหมือนบัวในสระ บางดอกยังจมอยู่ในน้ำ บางดอกตั้งอยู่เสมอน้ำ บางดอกโผล่พ้นน้ำ
5. จึงตรัสตอบท้าวสหัมบดีว่า ประตูแห่งอมตะเปิดแล้ว ผู้มีโสตจงเปิดใจรับด้วยศรัทธา ท้าวสหัมบดีรู้ว่าพระองค์ทรงรับอาราธนาแล้ว จึงถวายอภิวาท ทำประทักษิณ แล้วหายไป

ต่อมาพระพุทธเจ้าเสด็จไปแสดงธรรมแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์ที่ป่าอิสิปตนะ ใกล้เมืองพาราณสี ธรรมกัณฑ์แรกนั้นคือธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

แปลทีละคำ

• พรัหมา จะ สะหัมปะติ — และท้าวสหัมบดีพรหม
• โลกาธิปะตี — ผู้เป็นใหญ่ในโลก
• กัตอัญชะลี — ประคองอัญชลี คือประนมมือ
• อันธิวะรัง — พระผู้ประเสริฐ ในพุทธวงศ์เป็น อะนะธิวะรัง แปลว่า ผู้ประเสริฐที่ไม่มีผู้ใดยิ่งกว่า
• อะยาจะถะ — ได้ทูลขอแล้ว
• สันตีธะ — มีอยู่ในโลกนี้
• สัตตาปปะระชักขะชาติกา — สัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย ธุลีในที่นี้หมายถึงกิเลสที่บังตาปัญญา
• เทเสตุ ธัมมัง — ขอจงแสดงธรรม
• อะนุกัมปิมัง ปะชัง — อนุเคราะห์หมู่สัตว์นี้

ความหมายต่อผู้ฟัง

ใจความของคำขอคือ ยังมีคนที่พร้อมจะเข้าใจธรรมอยู่ การกล่าวคำนี้ก่อนพระเทศน์จึงเท่ากับบอกพระว่า พวกเราตั้งใจมาฟังและอยากเข้าใจ ไม่ได้นิมนต์ให้เทศน์เพียงเพื่อให้ครบพิธี การนั่งฟังให้ตลอดด้วยใจที่ตั้งมั่นจึงสำคัญกว่าการจำคำอาราธนาได้คล่อง

กล่าวหลังพระสงฆ์ขึ้นธรรมาสน์และหลังรับศีลแล้ว ก่อนพระเริ่มเทศน์ ดูลำดับเต็มได้ที่หัวข้อขั้นตอนในพิธีด้านบน

ใช้ทุกครั้งที่นิมนต์พระแสดงธรรมในพิธี เช่น งานทำบุญบ้านที่มีเทศน์ งานทำบุญหน้าศพ และการฟังเทศน์ในวันพระ ถ้างานนั้นมีทั้งสวดมนต์และเทศน์ ให้อาราธนาพระปริตรตอนพระจะสวด และอาราธนาธรรมตอนพระจะเทศน์