บทบูชาพระรัตนตรัย

บทบูชาพระรัตนตรัยมีสองช่วง

ช่วงแรกคือ คำบูชา ใช้เมื่อมีเครื่องสักการะ เช่น ดอกไม้ ธูป เทียน คำว่า อิมินา สักกาเรนะ แปลว่า "ด้วยเครื่องสักการะนี้" แล้วน้อมบูชาพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ทีละรัตนะ ถ้าไม่มีเครื่องสักการะจริง ก็ตั้งใจบูชาด้วยใจได้ ไม่ถือว่าผิด

ช่วงที่สองคือ คำกราบ ว่าวรรคหนึ่งแล้วกราบหนึ่งครั้ง รวมสามครั้ง สังเกตว่าแต่ละวรรคยกคุณเด่นของแต่ละรัตนะขึ้นมาก่อนกราบ คือ พระพุทธเจ้าเป็นพระอรหันต์ พระธรรมตรัสไว้ดีแล้ว และพระสงฆ์ปฏิบัติดีแล้ว จึงไม่ใช่การกราบลอย ๆ แต่เป็นการกราบพร้อมเหตุผลที่ระลึกได้

แปลทีละคำ

• อิมินา สักกาเรนะ — ด้วยเครื่องสักการะนี้
• พุทธัง / ธัมมัง / สังฆัง — ซึ่งพระพุทธเจ้า / พระธรรม / พระสงฆ์
• อะภิปูชะยามิ — ข้าพเจ้าขอบูชาอย่างยิ่ง (อะภิ แปลว่า ยิ่ง)
• อะระหัง สัมมาสัมพุทโธ ภะคะวา — พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้ด้วยพระองค์เอง
• พุทธัง ภะคะวันตัง อะภิวาเทมิ — ข้าพเจ้าอภิวาท คือกราบไหว้ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค
• สวากขาโต ภะคะวะตา ธัมโม — พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว
• ธัมมัง นะมัสสามิ — ข้าพเจ้านมัสการพระธรรม
• สุปะฏิปันโน ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ — พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้ว
• สังฆัง นะมามิ — ข้าพเจ้านอบน้อมพระสงฆ์

คำกริยาสามคำ คือ อะภิวาเทมิ นะมัสสามิ และ นะมามิ มีความหมายใกล้กันมาก คือการแสดงความเคารพ บทนี้ใช้คำต่างกันไปทีละรัตนะ แต่ทั้งสามคำคือการไหว้ด้วยใจนอบน้อมเหมือนกัน

ที่มาของบทบูชาและบทกราบ

คำสรรเสริญที่ว่าก่อนกราบทั้งสามวรรค ยกมาจากคุณของพระรัตนตรัยในบทอิติปิโส ซึ่งมาจากธชัคคสูตรในสังยุตตนิกาย

• อะระหัง สัมมาสัมพุทโธ ... ภะคะวา — พุทธคุณข้อที่หนึ่ง ข้อที่สอง และข้อสุดท้าย
• สวากขาโต ภะคะวะตา ธัมโม — ธรรมคุณข้อแรก
• สุปะฏิปันโน ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ — สังฆคุณข้อแรก

ตัวบทบูชาและบทกราบทั้งบทเป็นคำที่เรียบเรียงขึ้นสำหรับใช้ในพิธี ไม่ได้อยู่ในพระไตรปิฎก แต่ถ้อยคำสรรเสริญพระรัตนตรัยที่อยู่ข้างในมาจากพระสูตรโดยตรง

คำบูชาพระรัตนตรัยมีหลายแบบ

หนังสือสวดมนต์แต่ละฉบับเรียกบทที่ต่างกันว่า "คำบูชาพระรัตนตรัย" แบบที่พบบ่อยมีสามแบบ

1. อิมินา สักกาเรนะ... แบบสั้น บูชาทีละรัตนะ นิยมใช้เมื่อสวดมนต์ที่บ้านหรือก่อนพิธีทำบุญ เป็นบทหลักในหน้านี้
2. โย โส ภะคะวา... แบบเต็มที่ใช้ในการทำวัตรเช้าและทำวัตรเย็นของหนังสือสวดมนต์หลายฉบับ ดูบทเต็มพร้อมคำอ่านในหัวข้อคำบูชาแบบเต็มด้านล่าง
3. อะระหัง สัมมาสัมพุทโธ ภะคะวา... บางเล่มเรียกบทกราบนี้ว่าคำบูชาพระรัตนตรัยด้วย

ทุกแบบใช้ในตำแหน่งเดียวกัน คือก่อนตั้งนะโม 3 จบ และไม่มีแบบใดผิด ถ้าไปสวดที่วัด ให้ว่าตามแบบที่ผู้นำของวัดนั้นใช้

ลำดับก่อนสวดมนต์

1. จุดธูปเทียนบูชา (ถ้ามี) แล้วนั่งพับเพียบหรือคุกเข่าหันไปทางพระพุทธรูป
2. ว่าคำบูชา อิมินา สักกาเรนะ...
3. ว่าคำกราบ อะระหัง สัมมาสัมพุทโธ ภะคะวา... พร้อมกราบสามครั้ง
4. ตั้งนะโม 3 จบ
5. สวดบทอื่นต่อ เช่น อิติปิโส

วิธีกราบแบบเบญจางคประดิษฐ์

การกราบตามธรรมเนียมไทยใช้เบญจางคประดิษฐ์ คือให้อวัยวะห้าส่วนแตะพื้น ได้แก่ หน้าผาก ฝ่ามือสองข้าง และเข่าสองข้าง ผู้ที่กราบไม่สะดวกเพราะสุขภาพ สามารถประนมมือไหว้แทนได้

สวดเป็นบทแรกสุดของการสวดมนต์ทุกครั้ง ก่อนตั้งนะโม 3 จบ ใช้ได้ทั้งทำวัตรเช้า ทำวัตรเย็น การสวดที่บ้าน และก่อนพิธีทำบุญ

หากสวดที่หน้าโต๊ะหมู่บูชา ให้จุดธูปเทียนก่อน แล้วจึงเริ่มบทนี้ หากสวดขณะเดินทางหรือในที่ที่จุดธูปไม่ได้ ให้ตั้งใจบูชาด้วยใจแทน บทนี้เป็นบทแรกของชุดสวดมนต์เช้าแบบกระชับ

ถ้าต้องการสวดต่อจนครบชุด ดูบทสวดมนต์ไหว้พระ ซึ่งรวมหกขั้นตั้งแต่บทนี้ไปจนถึงกรวดน้ำไว้ในหน้าเดียว