โพชฌังคปริตร (บทสวดโพชฌงค์ ๗)

โพชฌังคปริตรเป็นบทที่คนไทยนิยมสวดให้ผู้ป่วยมากที่สุด เนื้อหาคือการกล่าวถึงโพชฌงค์ 7 แล้วอ้างเหตุการณ์ในพระไตรปิฎกสามครั้ง ที่ผู้ป่วยหนักหายจากอาพาธหลังได้ฟังธรรมหมวดนี้ ทุกคาถาลงท้ายด้วยคำสัตย์เดียวกัน ขอให้ผู้ฟังมีความสวัสดีทุกเมื่อ

โพชฌงค์ 7 คืออะไร

โพชฌงค์ แปลว่า องค์แห่งการตรัสรู้ คือธรรมเจ็ดประการที่เมื่อเจริญให้มากแล้ว นำไปสู่การรู้แจ้ง

1. สติ — ความระลึกรู้ ไม่เผลอ
2. ธัมมวิจยะ — การพิจารณาเลือกเฟ้นธรรม แยกแยะว่าสิ่งใดเป็นกุศล สิ่งใดเป็นอกุศล
3. วิริยะ — ความเพียร
4. ปีติ — ความอิ่มใจ
5. ปัสสัทธิ — ความสงบระงับกายและใจ
6. สมาธิ — ความตั้งมั่นของจิต
7. อุเบกขา — ความวางใจเป็นกลาง

คาถาแรกของบทสวดเรียกชื่อธรรมทั้งเจ็ดตามลำดับนี้ ตั้งแต่ โพชฌังโค สะติสังขาโต จนถึง สะมาธุเปกขะโพชฌังคา

ที่มาในพระไตรปิฎก: คิลานสูตร 3 สูตร

เรื่องที่บทสวดอ้างถึงมาจากพระสูตรสามสูตรที่อยู่ติดกัน คือคิลานสูตรที่ 1–3 ในโพชฌงคสังยุต สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค (พระไตรปิฎกเล่ม 19) ทั้งสามเรื่องเกิดขณะพระพุทธเจ้าประทับที่พระวิหารเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์

• คิลานสูตรที่ 1 — พระมหากัสสปะอาพาธหนักอยู่ที่ถ้ำปิปผลิ พระพุทธเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็นไปเยี่ยม ตรัสถามอาการ แล้วตรัสโพชฌงค์ 7 พระมหากัสสปะชื่นชมพระภาษิต และหายจากอาพาธนั้น
• คิลานสูตรที่ 2 — พระมหาโมคคัลลานะอาพาธหนักอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏ พระพุทธเจ้าเสด็จไปเยี่ยมและตรัสโพชฌงค์ 7 เช่นเดียวกัน พระมหาโมคคัลลานะก็หายจากอาพาธ
• คิลานสูตรที่ 3 — คราวนี้พระพุทธเจ้าเองทรงประชวรหนัก พระมหาจุนทะเข้าไปเฝ้า พระองค์ตรัสให้ท่านกล่าวโพชฌงค์ เมื่อท่านกล่าวจบ พระศาสดาทรงพอพระทัย และทรงหายจากประชวรนั้น

ในพระไตรปิฎก เรื่องพระมหากัสสปะกับเรื่องพระมหาโมคคัลลานะเป็นสองเหตุการณ์ที่เกิดต่างสถานที่กัน แต่บทสวดรวมไว้ในคาถาเดียว (คาถาที่ 2) พระสูตรเล่าว่าพระเถระ ชื่นชมพระภาษิต และพระศาสดา ทรงพอพระทัย ก่อนจะหายจากอาพาธ บทสวดจึงใช้คำว่า อะภินันทิตวา และ สัมโมทิตวา ซึ่งแปลว่า ชื่นชมยินดีแล้ว ตามเรื่องเดิม

ใครแต่งบทโพชฌังคปริตร

ถ้อยคำของคาถาที่สวดกันไม่ได้อยู่ในพระไตรปิฎกโดยตรง เป็นคาถาที่โบราณาจารย์แต่งขึ้นภายหลัง โดยสรุปเรื่องจากคิลานสูตรทั้งสามสูตร แล้วลงท้ายแต่ละคาถาด้วยคำสัตย์ ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง ในหนังสือมหาปริตรของศรีลังกา คาถานี้อยู่ในหมวดบทสวดเพิ่มเติม ส่วนพระสูตรเต็มทั้งสามสูตรอยู่ในหมวดพระสูตรหลักและสวดกันด้วย ในเมืองไทย โพชฌังคปริตรเป็นบทที่ 10 ของสิบสองตำนาน (มหาราชปริตร) สวดต่อจากอังคุลิมาลปริตร และก่อนอภยปริตร จึงไม่ได้อยู่ในชุดเจ็ดตำนาน

ความหมายทีละคาถา

• คาถาที่ 1 — ประกาศว่าโพชฌงค์ 7 เป็นธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว เมื่อเจริญให้มากย่อมนำไปสู่ความรู้ยิ่ง ความตรัสรู้ และพระนิพพาน ตรงกับถ้อยคำในพระสูตร
• คาถาที่ 2 — เล่าเรื่องพระโมคคัลลานะและพระมหากัสสปะ ผู้หายจากโรคหลังได้ฟังโพชฌงค์
• คาถาที่ 3 — เล่าเรื่องพระพุทธเจ้าทรงหายประชวรเมื่อพระจุนทะกล่าวโพชฌงค์ถวาย
• คาถาที่ 4 — สรุปว่าอาพาธของท่านทั้งสามหายไปไม่กลับมาอีก เหมือนกิเลสที่อริยมรรคละได้แล้วย่อมไม่เกิดขึ้นอีก

ทุกคาถาลงท้ายว่า เอเตนะ สัจจะวัชเชนะ โสตถิ เต โหตุ สัพพะทา แปลว่า "ด้วยการกล่าวคำสัตย์นี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่านทุกเมื่อ" การอ้างความจริงเพื่อขอให้เกิดสิ่งดีงามเช่นนี้เรียกว่า สัจจกิริยา และคำว่า เต แปลว่า "แก่ท่าน" บทนี้จึงเป็นบทที่สวดให้ผู้อื่นโดยตรง

ทำไมฟังโพชฌงค์แล้วหายป่วย

พระสูตรบันทึกว่าท่านทั้งสามหายจากอาพาธ แต่ไม่ได้อธิบายกลไก จุดที่ควรสังเกตคือในทุกเรื่อง ผู้ป่วย ฟังแล้วเข้าใจและชื่นชมยินดีในธรรม ไม่ใช่เพียงได้ยินเสียงสวด ในทางปฏิบัติ ปีติและปัสสัทธิที่เกิดจากใจที่สงบ ช่วยให้ผู้ป่วยไม่ทุรนทุราย พักผ่อนได้ดีขึ้น และช่วยประคองใจทั้งผู้ป่วยและญาติ

พระสูตรเล่าเหตุการณ์ที่เกิดกับท่านทั้งสาม ไม่ได้รับรองว่าใครสวดหรือฟังแล้วจะหายป่วยทุกครั้ง ความเชื่อว่าสวดแล้วหายป่วยแน่นอนเป็นความเชื่อที่เล่าต่อกันมา บทสวดนี้ไม่ใช่สิ่งทดแทนการรักษาทางการแพทย์ ควรสวดควบคู่ไปกับการรักษาของแพทย์เสมอ ในฐานะเครื่องประคองใจ

นิยมสวดข้างเตียงผู้ป่วย สวดให้ผู้ที่กำลังพักฟื้น หรือสวดให้ตนเองในวันที่ไม่สบาย ถ้าผู้ป่วยยังรู้สึกตัว ควรอ่านคำแปลหรือเล่าเรื่องในพระสูตรให้ฟังด้วย เพราะในพระสูตร ท่านหายหลังจากได้ฟังและชื่นชมในธรรม

ก่อนสวดให้ตั้งนะโม 3 จบ ถ้าสวดในโรงพยาบาล ให้สวดเสียงเบาเพื่อไม่รบกวนผู้ป่วยเตียงอื่น พระสงฆ์สวดบทนี้ในงานทำบุญอายุ และในการเจริญพระพุทธมนต์สิบสองตำนาน