บทอิติปิโส (สรรเสริญพระรัตนตรัย)

บทอิติปิโสคือการทบทวนคุณของพระรัตนตรัยทั้งสาม แต่ละส่วนมีจุดเน้นต่างกัน หัวใจของบทพระพุทธคุณอยู่ที่ อะนุตตะโร ปุริสะทัมมะสาระถิ ซึ่งเปรียบพระพุทธเจ้าเป็นสารถีผู้ฝึกคน ไม่ใช่ผู้บันดาล ส่วนพระธรรมคุณเน้นว่าธรรมะพิสูจน์ได้ด้วยตัวเอง และพระสังฆคุณวัดพระสงฆ์ที่การปฏิบัติ ไม่ใช่ตำแหน่งหรือชื่อเสียง

พุทธคุณ 9 ประการ

1. อะระหัง — เป็นพระอรหันต์ ไกลจากกิเลส
2. สัมมาสัมพุทโธ — ตรัสรู้ชอบได้ด้วยพระองค์เอง
3. วิชชาจะระณะสัมปันโน — ถึงพร้อมด้วยความรู้แจ้งและความประพฤติ
4. สุคะโต — เสด็จไปดีแล้ว
5. โลกะวิทู — รู้แจ้งโลก
6. อะนุตตะโร ปุริสะทัมมะสาระถิ — เป็นสารถีฝึกคนที่ควรฝึกได้ ไม่มีใครยิ่งกว่า
7. สัตถา เทวะมะนุสสานัง — เป็นครูของเทวดาและมนุษย์
8. พุทโธ — เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน
9. ภะคะวา — เป็นผู้มีโชค ผู้จำแนกธรรมสั่งสอน

ธรรมคุณ 6 ประการ

1. สวากขาโต ภะคะวะตา ธัมโม — พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว
2. สันทิฏฐิโก — ผู้ปฏิบัติเห็นได้ด้วยตนเอง
3. อะกาลิโก — ไม่จำกัดกาลเวลา
4. เอหิปัสสิโก — ควรเรียกให้มาดู ท้าให้พิสูจน์
5. โอปะนะยิโก — ควรน้อมเข้ามาไว้ในตน
6. ปัจจัตตัง เวทิตัพโพ วิญญูหิ — วิญญูชนรู้ได้เฉพาะตน

สังฆคุณ 9 ประการ

1. สุปะฏิปันโน — ปฏิบัติดี
2. อุชุปะฏิปันโน — ปฏิบัติตรง
3. ญายะปะฏิปันโน — ปฏิบัติเพื่อรู้ธรรมเป็นเครื่องออกจากทุกข์
4. สามีจิปะฏิปันโน — ปฏิบัติสมควร
5. อาหุเนยโย — ควรแก่ของที่เขานำมาบูชา
6. ปาหุเนยโย — ควรแก่การต้อนรับ
7. ทักขิเณยโย — ควรแก่ทักษิณาทาน
8. อัญชะลีกะระณีโย — ควรแก่การกราบไหว้
9. อะนุตตะรัง ปุญญักเขตตัง โลกัสสะ — เป็นนาบุญของโลก ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า

ที่มาในพระไตรปิฎก

บทนี้มาจากธชัคคสูตร ในสังยุตตนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสกับภิกษุว่า เมื่ออยู่ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่าง แล้วเกิดความกลัว ขนพองสยองเกล้า ให้ระลึกถึงพระองค์ด้วยถ้อยคำว่า อิติปิ โส ภะคะวา... ความกลัวนั้นจะหายไป ถ้าไม่ระลึกถึงพระองค์ ก็ให้ระลึกถึงพระธรรม หรือพระสงฆ์ ด้วยถ้อยคำสองบทที่ตามมา นี่คือเหตุที่คนไทยสวดอิติปิโสเพื่อให้ใจไม่หวั่นกลัว และเป็นที่มาของการสวดเป็นชุดสามบท

สวดเท่าอายุบวกหนึ่ง

ธรรมเนียมที่นิยมกันในปัจจุบันคือสวดบทพระพุทธคุณซ้ำให้ได้จำนวนเท่าอายุบวกหนึ่ง เช่น อายุ 35 ปี สวด 36 จบ แล้วต่อด้วยบทพระธรรมคุณและพระสังฆคุณอย่างละหนึ่งจบ นิยมใช้ลูกประคำช่วยนับ ธรรมเนียมนี้ไม่ได้กำหนดไว้ในพระไตรปิฎก จะสวดเพียงจบเดียวด้วยความตั้งใจก็ได้ประโยชน์ตามที่พระสูตรกล่าวไว้เช่นกัน

เป็นบทหลักของทำวัตรเย็น อยู่ในบทพุทธานุสสติ ส่วนทำวัตรเช้าสรรเสริญพระคุณชุดเดียวกันนี้ในบทพุทธาภิถุติ ซึ่งใช้ถ้อยคำต่างออกไป เมื่อสวดเองที่บ้าน นิยมสวดต่อจากบทบูชาพระรัตนตรัยและนะโม 3 จบ

สวดได้ทุกเวลาที่ต้องการให้ใจตั้งมั่น เช่น ก่อนนอน ก่อนออกเดินทาง หรือเมื่อรู้สึกหวาดกลัว ซึ่งตรงกับเหตุการณ์ในธชัคคสูตรที่พระพุทธเจ้าแนะนำบทนี้ไว้