พระไตรปิฎกคืออะไร มีกี่เล่ม แบ่งเป็นกี่ส่วน

พระไตรปิฎก คือคัมภีร์ที่รวบรวมคำสอนของพระพุทธเจ้าในพระพุทธศาสนาเถรวาท คำว่า ไตร แปลว่า สาม และ ปิฎก แปลว่า ตะกร้า พระไตรปิฎกจึงหมายถึงคำสอนที่จัดเก็บไว้เป็นสามหมวด ฉบับภาษาไทยที่ใช้กันแพร่หลาย ทั้งฉบับบาลีอักษรไทยและฉบับแปล พิมพ์เป็น 45 เล่ม

บทสวดมนต์ที่คนไทยสวดกันทุกวันหลายบทยกมาจากพระไตรปิฎกโดยตรง บทความนี้จึงบอกไว้ท้ายเรื่องด้วยว่าบทที่คุ้นเคยอยู่ในเล่มไหน

พระไตรปิฎกแบ่งเป็นกี่ส่วน

เลขเล่มในบทความนี้ตรวจกับหัวเรื่องของพระไตรปิฎกฉบับภาษาไทยทั้ง 45 เล่ม ที่เผยแพร่ในเว็บไซต์ 84000.org

พระไตรปิฎก 45 เล่ม แต่ละเล่มมีอะไร

พระวินัยปิฎก (เล่ม 1–8)

• เล่ม 1–2 มหาวิภังค์ ศีลของภิกษุ 227 ข้อ พร้อมเรื่องที่มาว่าทรงบัญญัติแต่ละข้อเพราะเหตุใด
• เล่ม 3 ภิกขุนีวิภังค์ ศีลของภิกษุณี
• เล่ม 4–5 มหาวรรค ตั้งแต่เหตุการณ์หลังตรัสรู้ การแสดงปฐมเทศนา และการบวช ไปจนถึงอุโบสถ การจำพรรษา ปวารณา และกฐิน
• เล่ม 6–7 จุลวรรค ระเบียบปลีกย่อยของสงฆ์ การระงับข้อพิพาท และบันทึกการสังคายนาครั้งที่ 1 และ 2
• เล่ม 8 ปริวาร คู่มือสรุปและถามตอบเรื่องพระวินัย

พระสุตตันตปิฎก (เล่ม 9–33)

พระสุตตันตปิฎกแบ่งเป็น 5 หมวด เรียกว่า นิกาย

ขุททกนิกายเป็นหมวดที่คนไทยคุ้นที่สุด เพราะมีทั้งบทสวดและนิทานชาดก

• เล่ม 25 ขุททกปาฐะ ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ และสุตตนิบาต
• เล่ม 26 วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา และเถรีคาถา
• เล่ม 27–28 ชาดก
• เล่ม 29–30 มหานิทเทส และจูฬนิทเทส
• เล่ม 31 ปฏิสัมภิทามรรค
• เล่ม 32–33 อปทาน พุทธวงศ์ และจริยาปิฎก

พระอภิธรรมปิฎก (เล่ม 34–45)

พระอภิธรรมมี 7 คัมภีร์

• เล่ม 34 ธัมมสังคณี
• เล่ม 35 วิภังค์
• เล่ม 36 ธาตุกถา และปุคคลบัญญัติ
• เล่ม 37 กถาวัตถุ
• เล่ม 38–39 ยมก
• เล่ม 40–45 ปัฏฐาน

บทสวดพระอภิธรรมที่พระสงฆ์สวดในงานศพ ยกตอนต้นของคัมภีร์ทั้ง 7 นี้มาสวด จึงเรียกกันว่าสวดพระอภิธรรม 7 คัมภีร์

84,000 พระธรรมขันธ์ คืออะไร

คำว่า พระธรรมขันธ์ แปลว่า หมวดหรือกองแห่งธรรม เป็นหน่วยนับข้อธรรม ไม่ใช่จำนวนหน้าหรือจำนวนคำ ตัวเลข 84,000 มาจากคาถาของพระอานนท์ในเถรคาถา (เล่ม 26) ที่ท่านกล่าวว่า ท่านเรียนธรรมมาจากพระพุทธเจ้า 82,000 และจากภิกษุอีก 2,000 รวมเป็น 84,000 พระธรรมขันธ์

ตำราไทยนิยมแจกแจงต่อว่า อยู่ในพระวินัยปิฎก 21,000 พระสุตตันตปิฎก 21,000 และพระอภิธรรมปิฎก 42,000 พระธรรมขันธ์

ทำไมพระไตรปิฎกฉบับไทยมี 45 เล่ม

จำนวนเล่มขึ้นอยู่กับการจัดพิมพ์ ไม่ได้ตายตัว ประเทศไทยพิมพ์พระไตรปิฎกเป็นเล่มหนังสือครั้งแรกในรัชกาลที่ 5 คือฉบับ ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436) จำนวน 39 เล่ม ต่อมาในรัชกาลที่ 7 จัดพิมพ์ฉบับสยามรัฐเป็น 45 เล่ม และฉบับแปลภาษาไทยรุ่นหลังก็ยึดการแบ่งเล่มแบบนี้

ที่นิยมอธิบายกันว่า 45 เล่มเท่ากับ 45 พรรษาที่พระพุทธเจ้าทรงประกาศศาสนา เป็นคำอธิบายเชิงสัญลักษณ์ ไม่ได้เป็นข้อกำหนดของพระไตรปิฎกเอง

พระไตรปิฎกมาจากไหน

หลังพระพุทธเจ้าปรินิพพาน พระสงฆ์ประชุมกันทำ สังคายนา คือสวดทบทวนคำสอนพร้อมกันเพื่อรับรองว่าถูกต้องตรงกัน พระวินัยปิฎก จุลวรรค (เล่ม 7) บันทึกการสังคายนาครั้งแรกไว้ว่า พระมหากัสสปะเป็นผู้ถาม พระอุบาลีเป็นผู้ตอบเรื่องพระวินัย และพระอานนท์เป็นผู้ตอบเรื่องพระธรรม

จากนั้นคำสอนถ่ายทอดกันด้วยการท่องจำปากต่อปากหลายร้อยปี จนจารึกเป็นตัวอักษรลงใบลานที่ลังกาเมื่อราวพุทธศตวรรษที่ 5 ภาษาที่ใช้คือภาษาบาลี ซึ่งไม่มีอักษรของตนเอง แต่ละประเทศจึงเขียนด้วยอักษรของตน ไทยเขียนด้วยอักษรไทย ดูวิธีอ่านได้ที่วิธีอ่านภาษาบาลีในบทสวดมนต์

บทสวดมนต์ที่คุ้นเคยอยู่ในพระไตรปิฎกเล่มไหน

ส่วนบทที่นิยมสวดแต่ไม่ได้อยู่ในพระไตรปิฎก เพราะแต่งขึ้นภายหลัง ได้แก่

• ชินบัญชร เอกสารที่มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยเผยแพร่ ยกหลักฐานว่าแต่งที่เชียงใหม่
• พาหุง ตัวคาถาแต่งภายหลัง แต่เรื่องชัยชนะ 5 ใน 8 เรื่องที่คาถากล่าวถึงมีอยู่ในพระไตรปิฎก
• นมการสิทธิคาถา สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงแต่ง
• บทอิมินา ปุญญะกัมเมนะ และอภยปริตร

บทที่แต่งภายหลังไม่ได้มีคุณค่าน้อยกว่า หลายบทแต่งโดยพระเถระผู้รู้ และเนื้อหาก็สรุปคำสอนในพระไตรปิฎก แต่การรู้ที่มาช่วยให้แยกได้ว่าข้อความใดเป็นพุทธพจน์ และข้อใดเป็นความเชื่อที่เพิ่มเข้ามา

อ่านพระไตรปิฎกได้ที่ไหน

• ฉบับแปลภาษาไทย อ่านออนไลน์ได้ฟรีที่ 84000.org ซึ่งสลับดูฉบับแปลกับฉบับบาลีอักษรไทยในข้อเดียวกันได้
• ฉบับบาลีอักษรโรมันพร้อมคำแปลภาษาอังกฤษ อ่านได้ที่ SuttaCentral

เวลาเห็นการอ้างอิงแบบ “เล่ม 15 ข้อ 863” ตัวเลขแรกคือเล่มของพระไตรปิฎกฉบับไทย ตัวเลขหลังคือเลขข้อในเล่มนั้น ส่วนตำราบางเล่ม เช่น ตำราพุทธศาสนสุภาษิต อ้างเป็นเล่มกับหน้าแทน