บทสวดพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ (สวดพระอภิธรรมศพ)

พระอภิธรรมคืออะไร

อภิธรรม แปลว่า ธรรมอันยิ่ง เป็นหมวดที่สามของพระไตรปิฎก ต่อจากพระวินัยและพระสูตร พระสูตรสอนด้วยภาษาที่พูดถึงคนและเหตุการณ์ ส่วนพระอภิธรรมอธิบายชีวิตด้วยสภาวธรรมล้วน ๆ เช่น จิต เจตสิก และรูป ซึ่งเกิดดับไปตามเหตุปัจจัย โดยไม่มีตัวตนให้ยึดถือ พระอภิธรรมปิฎกมี ๗ คัมภีร์ อยู่ในพระไตรปิฎกฉบับภาษาไทยเล่ม ๓๔ ถึง ๔๕ คนไทยจำชื่อย่อทั้งเจ็ดว่า สัง วิ ธา ปุ กะ ยะ ปะ

บทสวดในงานศพสวดอะไรบ้าง

บทที่พระสวดในงานศพไม่ใช่พระอภิธรรมทั้งปิฎก แต่เป็นตอนต้นของแต่ละคัมภีร์ คัมภีร์ละหนึ่งตอน เรียงตามลำดับดังนี้

• พระสังคิณี (ธัมมสังคณี) — จัดธรรมทั้งปวงเป็นหมวดหมู่ บทสวดเริ่มจากการแบ่งธรรมเป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต แล้วยกจิตที่เป็นกุศลดวงแรกเป็นตัวอย่าง
• พระวิภังค์ — แยกแยะหมวดธรรมทีละเรื่อง บทสวดคือตอนต้นของขันธวิภังค์ ว่าด้วยขันธ์ ๕ และลักษณะของรูปขันธ์
• พระธาตุกถา — จัดธรรมเข้าในขันธ์ อายตนะ และธาตุ ว่าสงเคราะห์เข้ากันได้หรือไม่ บทสวดคือหัวข้อแม่บทของคัมภีร์แบบย่อ
• พระปุคคลบัญญัติ — ว่าด้วยบัญญัติ ๖ และการเรียกบุคคลประเภทต่าง ๆ บทสวดยกชื่อบัญญัติ ๖ และรายชื่อบุคคลช่วงต้นกับคู่สุดท้าย
• พระกถาวัตถุ — รวมการถามตอบเพื่อชี้ความเห็นที่คลาดเคลื่อน บทสวดคือคำถามแรกของคัมภีร์ ว่าบุคคลมีอยู่จริงโดยปรมัตถ์หรือไม่ แล้วจบด้วยคำว่า มิจฉา คือความเห็นนั้นผิด
• พระยมก — ตั้งคำถามเป็นคู่ ถามไปแล้วถามย้อนกลับ บทสวดคือคำถามสองคู่แรกเรื่องกุศลกับกุศลมูล
• พระมหาปัฏฐาน — ว่าด้วยปัจจัย ๒๔ ที่ทำให้ธรรมทั้งหลายอาศัยกันเกิดขึ้น บทสวดคือชื่อปัจจัยทั้ง ๒๔

สังเกตว่าทั้งเจ็ดตอนไม่มีชื่อบุคคลหรือเรื่องเล่าเลย มีแต่ธรรมกับเหตุปัจจัย เนื้อหาจึงชวนผู้ฟังให้เห็นว่า สิ่งที่เราเรียกว่าคนคือขันธ์ที่เกิดดับไปตามเหตุ

ทำไมจึงสวดพระอภิธรรมในงานศพ

อรรถกถาของคัมภีร์ธัมมสังคณี (อัฏฐสาลินี) เล่าว่า พระพุทธเจ้าประทับบนแท่นบัณฑุกัมพลศิลา ใต้ต้นปาริฉัตตกะ ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แล้วทรงแสดงพระอภิธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย โดยมีพระพุทธมารดาเป็นประธาน ต่อเนื่องสามเดือน เรื่องนี้มาจากอรรถกถา ไม่ได้อยู่ในตัวพระไตรปิฎก

สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายไว้ในสาส์นสมเด็จว่า เพราะการแสดงพระธรรม ๗ คัมภีร์มีมูลมาจากเรื่องที่พระพุทธเจ้าทรงสนองพระคุณพระพุทธมารดา คนทั้งหลายจึงถือว่าการสวดคัมภีร์ทั้งเจ็ดเป็นการบำเพ็ญกุศลด้วยความกตัญญู เมื่อญาติสิ้นชีวิตจึงนิมนต์พระมาสวด ในสาส์นสมเด็จยังอธิบายไว้ด้วยว่า คำว่า สดับปกรณ์ ที่ใช้ในงานศพเจ้านาย มาจากคำบาลีว่า สัตตัปปะกะระณะ แปลว่าคัมภีร์ทั้งเจ็ด

บทสวดย่อจากคัมภีร์อย่างไร

ทั้งเจ็ดตอนเป็นบทย่อ พระสวดเฉพาะส่วนที่เป็นเครื่องหมายของคัมภีร์นั้น ไม่ได้สวดครบตามต้นฉบับ

• พระสังคิณี — ในคัมภีร์ ชื่อธรรมที่เกิดร่วมกับกุศลจิตดวงนี้มีรวม ๕๖ รายการ เริ่มที่ ผัสโส โหติ บทสวดยกมาเพียงรายการแรกคือผัสสะ และรายการสุดท้ายคือ อะวิกเขโป (ความไม่ฟุ้งซ่าน)
• พระธาตุกถา — หัวข้อแม่บทชุดแรกของคัมภีร์ (นยมาติกา) มี ๑๔ ข้อ บทสวดว่าถึงข้อที่ ๘ แล้วจบด้วยคำท้ายของข้อสุดท้าย คือ อะสังคะหิตัง
• พระปุคคลบัญญัติ — บทสวดไล่ชื่อบุคคลถึง ผะเลฏฐิโต แล้วข้ามรายชื่อช่วงกลางไปจบที่คู่สุดท้าย คือ อะระหา อะระหัตตายะ ปะฏิปันโน
• พระกถาวัตถุ — บทสวดตัดคำโต้แย้งช่วงท้ายออก แล้วจบด้วยคำตัดสินว่า มิจฉา
• พระยมก — ยกมาเพียงสองคู่แรก จากคำถามเป็นคู่อีกจำนวนมากในคัมภีร์
• พระมหาปัฏฐาน — ว่าชื่อปัจจัยครบทั้ง ๒๔ ตามบทตั้งต้นของคัมภีร์

ข้อสังเกตเรื่องตัวบท

หน้านี้ใช้ตัวบทตามหนังสือสวดมนต์ไทย ซึ่งตรงกันทุกฉบับที่ตรวจ มีบางคำที่ต่างจากพระไตรปิฎกบาลีเล็กน้อย โดยความหมายไม่เปลี่ยน

• ยัง ทูเร วา สันติเก วา — พระไตรปิฎกบาลีเป็น ยัง ทูเร สันติเก วา มีคำว่า วา เพียงแห่งเดียว
• สัจฉิกัตถะปะระมัตเถนะ — พระไตรปิฎกบาลีฉบับสยามรัฐสะกดด้วย ฏฐ เป็น สัจฉิกัฏฐะปะระมัฏเฐนะ
• อะระหัตตายะ ปะฏิปันโน — ฉบับสยามรัฐเป็น อะระหัตตะผะละสัจฉิกิริยายะ ปะฏิปันโน แปลว่าผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งอรหัตตผล ส่วนรูปสั้นที่บทสวดใช้ตรงกับฉบับบาลีของศรีลังกา
• หนังสือบางเล่มพิมพ์พินทุใต้ตัวอักษร เช่น อัพ๎ยากะตา ตัส๎มิง หน้านี้เขียนแบบไม่มีพินทุ อ่านออกเสียงตามคำอ่านด้านบนได้เลย

ฟังพระสวดอย่างไรให้ได้ประโยชน์

พระมักสวดเป็นทำนอง เช่น ทำนองสังโยคหรือทำนองมคธ เสียงจึงลากยาวและเว้นจังหวะ ไม่เร็วเหมือนสวดมนต์ทั่วไป ถ้าถือบทตามแล้วหลงบรรทัด ให้จับคำขึ้นต้นของแต่ละคัมภีร์ ได้แก่ กุสะลา ธัมมา ปัญจักขันธา สังคะโห ฉะ ปัญญัตติโย ปุคคะโล เย เกจิ และ เหตุปัจจะโย

ไม่จำเป็นต้องเข้าใจทุกคำ ญาติและแขกเพียงนั่งสงบ ประนมมือ ตั้งใจฟัง และระลึกถึงความดีของผู้ล่วงลับ เมื่อพระสวดจบและอนุโมทนา จึงตั้งใจอุทิศส่วนกุศลด้วยบทกรวดน้ำ

พระสวดบทนี้ในงานบำเพ็ญกุศลช่วงที่ตั้งศพไว้ ซึ่งคนทั่วไปเรียกว่า งานสวดพระอภิธรรม หรือ งานสวดหน้าศพ นิยมสวดตอนค่ำ ตามจำนวนคืนที่เจ้าภาพกำหนดกับวัด

บทนี้พระเป็นผู้สวด ญาติโยมไม่ต้องสวดตาม เมื่อถึงวันทำบุญอุทิศหรือวันฌาปนกิจ พระมักสวดบทมาติกาแล้วชักผ้าบังสุกุล ทั้งสองเรื่องมีหน้าบทสวดมาติกาและหน้าบังสุกุลอธิบายไว้แยกต่างหากในเว็บนี้