บทนะโม ตัสสะ (นะโม 3 จบ)

แปลทีละคำ

• นะโม (นโม) — ความนอบน้อม คือการไหว้ด้วยความเคารพทั้งกาย วาจา และใจ
• ตัสสะ (ตสฺส) — แด่...พระองค์นั้น
• ภะคะวะโต (ภควโต) — พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้มีบุญบารมีและทรงจำแนกธรรมสั่งสอนผู้อื่น
• อะระหะโต (อรหโต) — ผู้เป็นพระอรหันต์ คือผู้ไกลจากกิเลส หมดกิเลสแล้วโดยสิ้นเชิง
• สัมมาสัมพุทธัสสะ (สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส) — ผู้ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ไม่มีใครสอน

รวมกันจึงแปลว่า "ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ผู้ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง" คำว่า ตัสสะ ชี้ไปที่พระพุทธเจ้า แล้วสามคำที่ตามมาบอกพระคุณของพระองค์ทีละข้อ สี่คำหลังนี้อยู่ในรูปที่แปลว่า "แด่" (ไวยากรณ์บาลีเรียกว่าจตุตถีวิภัตติ) เพราะพระพุทธเจ้าเป็นผู้รับความนอบน้อม บทนี้จึงสั้นแต่ครบ ทั้งการไหว้และการระลึกถึงว่าเราไหว้เพราะอะไร

ทำไมต้องว่า 3 จบ

ในพระไตรปิฎกมีผู้เปล่งคำนี้สามครั้งติดกันให้เห็นอย่างน้อยสองเรื่อง

• ธนัญชานีพราหมณี สะดุดขณะยกอาหารไปให้สามี แล้วเปล่งอุทานว่า "นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส" สามครั้ง (ธนัญชานีสูตร ในสังยุตตนิกาย และสคารวสูตร ในมัชฌิมนิกาย)
• พรหมายุพราหมณ์ ฟังศิษย์เล่าเรื่องพระพุทธเจ้าจบ ก็ลุกจากที่นั่ง ห่มผ้าเฉวียงบ่า ประนมมือไปทางที่พระองค์ประทับ แล้วกล่าวคำนี้สามครั้ง (พรหมายุสูตร ในมัชฌิมนิกาย)

พระสูตรไม่ได้อธิบายว่าทำไมต้องสามครั้ง แต่การทำซ้ำสามครั้งเป็นแบบแผนของพิธีในพระพุทธศาสนาอยู่แล้ว เช่น ไตรสรณคมน์ที่ว่าซ้ำด้วยคำว่า "ทุติยัมปิ ตะติยัมปิ" (แม้ครั้งที่สอง แม้ครั้งที่สาม) การว่าครบสามครั้งแสดงความตั้งใจจริงและความเคารพอย่างสูง และในทางปฏิบัติ จบแรกใจอาจยังว่อกแว่ก พอถึงจบที่สามใจจะนิ่งพร้อมสำหรับบทต่อไป

นอกจากนี้ยังมีคำอธิบายที่พบบ่อยอีกหลายแบบ เช่น สามจบคือการนอบน้อมด้วยกาย วาจา และใจ หรือคือการระลึกถึงพระรัตนตรัย บางตำราว่าหมายถึงพระพุทธเจ้าสามประเภท คือ ปัญญาธิกะ สัทธาธิกะ และวิริยาธิกะ คำอธิบายเหล่านี้เป็นการตีความภายหลัง ไม่ได้มาจากพระสูตร

เรื่องเล่า เทพ 5 องค์ กับบทนะโม

ในคติไทยมีเรื่องเล่าสืบกันมาว่า คำแต่ละคำในบทนี้มีผู้กล่าวขึ้นเป็นคนแรกต่างกัน

• นะโม — สาตาคิรยักษ์
• ตัสสะ — อสุรินทราหู จอมอสูร
• ภะคะวะโต — ท้าวจาตุมหาราช
• อะระหะโต — ท้าวสักกะ (พระอินทร์)
• สัมมาสัมพุทธัสสะ — ท้าวมหาพรหม

เรื่องนี้ไม่มีในพระไตรปิฎก เป็นเรื่องเล่าชั้นหลังที่เล่าต่อกันในหนังสือธรรมะไทย ส่วนหลักฐานในพระไตรปิฎกคือเรื่องธนัญชานีพราหมณีและพรหมายุพราหมณ์ที่กล่าวไว้ข้างต้น

นะโมอยู่ตรงไหนบ้างในพิธี

• ทำวัตรเช้าและทำวัตรเย็น ว่าต่อจากบทบูชาพระรัตนตรัย โดยมีคำนำว่า หันทะ มะยัง... (ดูในหัวข้อด้านบน)
• รับศีล หลังอาราธนาศีลแล้ว พระจะว่านะโม 3 จบนำ ผู้รับศีลว่าตาม แล้วจึงรับไตรสรณคมน์และศีล
• ทำบุญถวายทาน ผู้นำตั้งนะโม 3 จบก่อนกล่าวคำถวาย เช่น คำถวายผ้ากฐิน และคำถวายผ้าป่า
• สวดมนต์เองที่บ้าน ตั้งนะโมครั้งเดียวตอนเริ่ม แล้วสวดบทอื่นต่อได้เลย เช่น อิติปิโส หรือพาหุงมหากา

ว่าก่อนเริ่มสวดมนต์ทุกครั้ง ไม่ว่าจะสวดบทสั้นหรือบทยาว และก่อนพิธีทางศาสนาแทบทุกพิธี เช่น รับศีล ถวายสังฆทาน ทอดกฐิน หรือทอดผ้าป่า

ถ้าสวดหลายบทต่อกัน ตั้งนะโมครั้งเดียวตอนเริ่มก็พอ หากมีเวลาเพียงหนึ่งนาที การตั้งนะโม 3 จบด้วยความตั้งใจก็นับเป็นการสวดมนต์ที่สมบูรณ์ในตัวเองแล้ว