โมรปริตร (บทสวดนกยูงทอง)

โมรปริตรคือคาถาที่พระโพธิสัตว์ครั้งเกิดเป็นนกยูงทองใช้สวดคุ้มครองตนทุกเช้าและทุกเย็น บทนี้จึงมีสองท่อนคู่กัน ท่อนเช้าขึ้นต้นว่า อุเทตะ (กำลังขึ้น) และขอให้อยู่เป็นสุขตลอด ทิวะสัง (กลางวัน) ท่อนเย็นขึ้นต้นว่า อะเปตะ (กำลังตก) และขอให้อยู่เป็นสุขตลอด รัตติง (กลางคืน) โมรปริตรเป็นบทที่ 5 ในชุดเจ็ดตำนาน สวดต่อจากขันธปริตร และก่อนธชัคคสูตร

ที่มา: โมรชาดก

คาถาทั้งสี่บทของโมรปริตรอยู่ในโมรชาดก ขุททกนิกาย ชาดก ทุกนิบาต ในพระไตรปิฎก ส่วนเรื่องราวของนกยูงทองเล่าไว้ในอรรถกถาชาดก ดังนี้

• เหตุที่ทรงเล่า — ที่พระเชตวัน มีภิกษุรูปหนึ่งกระสันอยากสึกเพราะเห็นหญิงแต่งกายงดงาม พระพุทธเจ้าจึงทรงเล่าเรื่องในอดีตให้ฟัง
• นกยูงทอง — ครั้งพระเจ้าพรหมทัตครองกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์เกิดเป็นนกยูงสีทอง อาศัยอยู่บนเขาทัณฑกหิรัญในป่าหิมพานต์ ทุกเช้าเมื่อเห็นดวงอาทิตย์ขึ้นจะสวดท่อนเช้าก่อนออกหาอาหาร ทุกเย็นจะสวดท่อนเย็นก่อนเข้านอน
• พรานจับไม่ได้ — พระนางเขมา มเหสีของพระเจ้าพาราณสี ทรงสุบินเห็นนกยูงทองแสดงธรรม จึงอยากฟัง พระราชาส่งพรานไปดักจับ แต่บ่วงไม่รัดเท้านกยูงเลย พรานพยายามอยู่เจ็ดปีจนตายไป พระนางเขมาก็สิ้นพระชนม์โดยไม่สมหวัง
• จารึกแผ่นทอง — พระราชาทรงกริ้ว จึงให้จารึกแผ่นทองว่า ผู้ที่ได้กินเนื้อนกยูงทองจะไม่แก่ไม่ตาย กษัตริย์ที่ครองราชย์ต่อมาส่งพรานไปอีก จนผ่านไปหกรัชกาลก็ยังจับไม่ได้
• เช้าวันที่ไม่ได้สวด — พรานในรัชกาลที่เจ็ดสังเกตว่านกยูงสวดปริตรก่อนออกหากิน จึงฝึกนางนกยูงให้ร้องตามสัญญาณ แล้วดักบ่วงไว้แต่เช้าก่อนนกยูงทองจะสวด เมื่อได้ยินเสียงนางนกยูง นกยูงทองเกิดความกำหนัดจนไม่ได้สวดปริตร จึงติดบ่วง
• สอนธรรมแก่พระราชา — นกยูงทองถามพระราชาว่า ถ้าตนต้องตาย เนื้อของตนจะทำให้ใครไม่ตายได้อย่างไร แล้วเล่าว่าตนมีสีทองเพราะชาติก่อนเป็นพระเจ้าจักรพรรดิที่รักษาศีลห้า ให้พิสูจน์ด้วยรถแก้วที่จมอยู่ใต้สระมงคลโบกขรณี เมื่อพบรถจริง พระราชาก็เลื่อมใส นกยูงทองแสดงธรรมให้ตั้งอยู่ในศีล แล้วบินกลับเขาทัณฑกหิรัญ

เมื่อจบเรื่อง ภิกษุผู้กระสันได้บรรลุพระอรหัต พระพุทธเจ้าตรัสว่าพระราชาในครั้งนั้นคือพระอานนท์ และนกยูงทองคือพระองค์เอง

ความหมายของแต่ละท่อน

• อุเทตะยัญจักขุมา เอกะราชา — ยกย่องดวงอาทิตย์ว่าเป็นดวงตาของโลกและเป็นราชาหนึ่งเดียวแห่งแสงสว่าง มีสีดังทอง ส่องสว่างทั่วแผ่นดิน
• ตะยัชชะ คุตตา วิหะเรมุ ทิวะสัง — ขอให้ได้รับการคุ้มครองและอยู่เป็นสุขตลอดวันนี้ ท่อนเย็นเปลี่ยนเป็น รัตติง คือตลอดคืนนี้
• เย พราหมะณา เวทะคุ สัพพะธัมเม — นอบน้อมท่านผู้ลอยบาปแล้วและรู้แจ้งธรรมทั้งปวง อรรถกถาอธิบายว่า พราหมะณา ในที่นี้คือผู้บริสุทธิ์ที่ลอยบาปแล้ว ไม่ได้หมายถึงพราหมณ์โดยกำเนิด
• นะมัตถุ พุทธานัง นะมัตถุ โพธิยา — นอบน้อมพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตและพระโพธิญาณ คือความตรัสรู้ของพระองค์
• นะโม วิมุตตานัง นะโม วิมุตติยา — นอบน้อมท่านผู้หลุดพ้นแล้ว และวิมุตติคือความหลุดพ้น
• อิมัง โส ปะริตตัง กัตวา — ประโยคเล่าเรื่องว่า นกยูงทำปริตรนี้แล้วจึงออกหาอาหาร (ท่อนเช้า) หรือจึงเข้าที่พัก (ท่อนเย็น)

นอบน้อมดวงอาทิตย์ ผิดหลักไหม

ท่อนแรกเป็นการนอบน้อมดวงอาทิตย์ตามคติอินเดียโบราณ ชาดกเล่าตรง ๆ ว่านกยูงไหว้ดวงอาทิตย์ แต่ท่อนที่สองซึ่งเป็นสาระของปริตร หันมานอบน้อมพระพุทธเจ้า พระโพธิญาณ ผู้หลุดพ้น และความหลุดพ้น เมื่อชาวพุทธสวดบทนี้ จึงเป็นการเริ่มและจบแต่ละวันด้วยการระลึกถึงพระพุทธคุณ ไม่ใช่การบูชาดวงอาทิตย์เป็นเทพเจ้า

บทเรียนจากนกยูงทอง

ตามเรื่องในอรรถกถา นกยูงทองปลอดภัยมาตลอดเพราะสวดทุกเช้าและทุกเย็นไม่ขาด และพลาดท่าในเช้าวันเดียวที่ปล่อยให้ความกำหนัดดึงใจไปจนไม่ได้สวด พระพุทธเจ้าทรงเล่าเรื่องนี้แก่ภิกษุที่กำลังหวั่นไหวเพราะเห็นหญิงงาม ใจความจึงอยู่ที่ ความไม่ประมาทและการรักษาใจอย่างสม่ำเสมอ มากกว่าอานุภาพของถ้อยคำ

โมรปริตรในคัมภีร์อื่น

คัมภีร์มิลินทปัญหายกโมรปริตรเป็นหนึ่งในพระปริตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ ร่วมกับรัตนสูตร เมตตสูตร ขันธปริตร ธชัคคปริตร อาฏานาฏิยปริตร และอังคุลิมาลปริตร และพระคาถาชินบัญชร คาถาที่ 11 อัญเชิญโมรปริตรคู่กับขันธปริตรและอาฏานาฏิยปริตรมาเป็นหลังคากางกั้นอยู่เบื้องบน

สวดท่อนเช้าตอนเช้าก่อนออกจากบ้าน และท่อนเย็นตอนค่ำหรือก่อนนอน ตามแบบที่นกยูงทองในชาดกปฏิบัติ ถ้าสวดครั้งเดียวในการทำวัตรหรือในการสวดเจ็ดตำนาน ให้สวดทั้งสองท่อนต่อกันตามลำดับ

บทนี้สั้น จึงเหมาะกับการสวดประจำทุกวัน เช่น สวดท่อนเช้าต่อจากทำวัตรเช้า และสวดท่อนเย็นก่อนบทสวดมนต์ก่อนนอน