ไตรสรณคมน์ (สรณคมนปาฐะ)

แปลทีละคำ

• พุทธัง (พุทฺธํ) — พระพุทธเจ้า ผู้ตรัสรู้
• ธัมมัง (ธมฺมํ) — พระธรรม คำสอนและความจริงที่พระพุทธเจ้าทรงค้นพบ
• สังฆัง (สงฺฆํ) — พระสงฆ์ หมู่สาวกผู้ปฏิบัติตามพระธรรม
• สะระณัง (สรณํ) — ที่พึ่ง ที่ระลึก
• คัจฉามิ (คจฺฉามิ) — ข้าพเจ้าถึง ข้าพเจ้าไปหา
• ทุติยัมปิ (ทุติยมฺปิ) — แม้ครั้งที่สอง
• ตะติยัมปิ (ตติยมฺปิ) — แม้ครั้งที่สาม

รวมกันจึงแปลว่า "ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง" แล้วเปลี่ยนเป็นพระธรรมและพระสงฆ์ในบรรทัดถัดไป ชื่อ ไตรสรณคมน์ (อ่านว่า ไตร-สะ-ระ-นะ-คม) มาจาก ไตร (สาม) สรณ (ที่พึ่ง) และคมน์ (การถึง) แปลว่า การถึงที่พึ่งทั้งสาม คือพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์

ที่มาในพระไตรปิฎก

คำถึงสรณะชุดนี้เป็นถ้อยคำในพระไตรปิฎกโดยตรง ไม่ได้แต่งขึ้นภายหลัง

• ขุททกปาฐะ บทแรกชื่อ สรณคมน์ (ขุททกนิกาย พระไตรปิฎกเล่ม 25) มีคำถึงสรณะครบสามรอบตามที่สวดกันทุกวันนี้ และในฉบับบาลี คัมภีร์นี้ขึ้นต้นด้วยคำนอบน้อม นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ก่อน
• พระวินัยปิฎก มหาวรรค เล่าว่าพ่อค้าสองคนชื่อ ตปุสสะ และ ภัลลิกะ ถวายสัตตุผงและสัตตุก้อนแด่พระพุทธเจ้าผู้เพิ่งตรัสรู้ แล้วขอถึงพระพุทธเจ้าและพระธรรมเป็นที่พึ่ง เป็นอุบาสกคู่แรกของโลกที่ถึงสรณะสอง เพราะขณะนั้นยังไม่มีพระสงฆ์
• ต่อมา บิดาของพระยสะ ฟังธรรมแล้วขอถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์เป็นที่พึ่ง พระวินัยบันทึกว่าท่านเป็นอุบาสกคนแรกในโลกที่ถึงสรณะครบสาม ส่วนมารดาและภรรยาเก่าของพระยสะเป็นอุบาสิกาคู่แรกที่ถึงสรณะครบสาม
• ในมหาขันธกะเช่นกัน พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้บวชด้วยการว่าไตรสรณคมน์ครบสามรอบ ต่อมาทรงเปลี่ยนการอุปสมบทพระภิกษุเป็นแบบญัตติจตุตถกรรม แต่การบรรพชาสามเณรยังคงใช้ไตรสรณคมน์ ดังที่พระสารีบุตรบรรพชาราหุลกุมาร

สรณะ หมายถึงอะไร

อรรถกถาขุททกปาฐะอธิบายว่า พระรัตนตรัยได้ชื่อว่าสรณะ เพราะ กำจัดภัย คือความกลัว ความหวาดสะดุ้ง ทุกข์ และทุคติ ของผู้ที่ถึงสรณะ และอธิบายด้วยอุปมาหลายข้อ เช่น พระพุทธเจ้าเหมือนแพทย์ผู้ฉลาด พระธรรมเหมือนยาที่ปรุงไว้ถูกต้อง พระสงฆ์เหมือนผู้ที่หายป่วยเพราะใช้ยานั้น หรือพระพุทธเจ้าเหมือนผู้ชี้ทาง พระธรรมเหมือนทางที่ปลอดภัย พระสงฆ์เหมือนผู้เดินทางที่ไปถึงที่ปลอดภัยแล้ว

ประเด็นสำคัญคือ การถือพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง ไม่ใช่การมอบชีวิตให้สิ่งภายนอกจัดการแทน แต่เป็นการยอมรับว่าจะเดินตามทางที่พระพุทธเจ้าทรงค้นพบ ใช้ปัญญาแก้ทุกข์ด้วยตนเอง โดยมีพระธรรมเป็นแผนที่ และมีพระสงฆ์เป็นตัวอย่างของผู้ที่เดินทางไปก่อน

ที่พึ่งอันเกษมในธรรมบท

ในธรรมบท พุทธวรรค (คาถาที่ 188–192) พระพุทธเจ้าตรัสว่า คนจำนวนมากเมื่อถูกภัยคุกคาม ก็ถือเอาภูเขา ป่า สวน ต้นไม้ และเจดีย์เป็นที่พึ่ง แต่นั่นไม่ใช่ที่พึ่งอันเกษม ส่วนผู้ที่ถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์เป็นสรณะ แล้วเห็นอริยสัจสี่ด้วยปัญญาชอบ คือ ทุกข์ เหตุเกิดทุกข์ ความดับทุกข์ และมรรคมีองค์แปด นั่นคือที่พึ่งอันเกษมและสูงสุด ที่ทำให้พ้นจากทุกข์ทั้งปวง (อรรถกถาธรรมบทเล่าว่าตรัสในเรื่องอัคคิทัตตพราหมณ์)

ทำไมต้องว่าซ้ำ 3 ครั้ง

ถ้อยคำ ทุติยัมปิ และ ตะติยัมปิ (แม้ครั้งที่สอง แม้ครั้งที่สาม) มีอยู่ในตัวบทในพระไตรปิฎกเอง ทั้งในขุททกปาฐะและในพระวินัยที่ทรงกำหนดวิธีบวชด้วยไตรสรณคมน์ พระไตรปิฎกไม่ได้อธิบายเหตุผลไว้ แต่การทำซ้ำสามครั้งเป็นแบบแผนของพิธีในพระพุทธศาสนา เช่นเดียวกับนะโม 3 จบ เพื่อแสดงความตั้งใจจริง และให้ใจได้ยืนยันซ้ำจนมั่นคง

ไตรสรณคมน์อยู่ตรงไหนในพิธี

• รับศีล 5 หรือศีล 8 — หลังอาราธนาศีล พระว่านะโม 3 จบนำ ผู้รับศีลว่าตาม แล้วจึงว่าไตรสรณคมน์ตามพระทีละบรรทัด ก่อนรับศีลทีละข้อ (ดูขั้นตอนด้านล่าง)
• บวชสามเณร — ผู้บวชว่าไตรสรณคมน์ตามพระ ตามที่พระวินัยกำหนดให้บรรพชาสามเณรด้วยไตรสรณคมน์
• งานบุญต่าง ๆ — เช่น ทอดกฐิน และทอดผ้าป่า ซึ่งมีการรับศีลก่อนกล่าวคำถวาย
• สวดมนต์ประจำวัน — หนังสือสวดมนต์หลายเล่มจัดไว้ต่อจากนะโม 3 จบ เช่น บทสวดมนต์ก่อนนอน

ว่าต่อจากนะโม 3 จบเสมอ ทั้งเมื่อสวดมนต์เองและในพิธี ใช้เวลาไม่ถึงหนึ่งนาที จึงสวดได้ทุกวัน ทั้งตอนเช้าและก่อนนอน วันที่มีเวลาน้อยมาก การว่านะโม 3 จบกับไตรสรณคมน์ ก็เป็นการทบทวนหลักของชาวพุทธที่ครบในตัว

ในพิธีรับศีล ให้ว่าตามพระทีละบรรทัด เมื่อพระว่า ติสะระณะคะมะนัง นิฏฐิตัง ให้รับว่า อามะ ภันเต