ขันธปริตร (บทแผ่เมตตาแก่พญางูสี่ตระกูล)

ขันธปริตรคือบทแผ่เมตตาที่พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้ภิกษุใช้คุ้มครองตนจากงูและสัตว์มีพิษ จุดเด่นของบทนี้คือวิธีป้องกันภัยที่ทรงสอน ไม่ใช่การขับไล่หรือทำร้ายสัตว์ แต่คือ การแผ่เมตตาให้ก่อน แล้วจึงระลึกถึงพระรัตนตรัย ขันธปริตรเป็นบทที่ 4 ในชุดเจ็ดตำนาน สวดต่อจากกรณียเมตตสูตร และก่อนโมรปริตร

ที่มาในพระไตรปิฎก

ในอหิราชสูตร อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ขณะพระพุทธเจ้าประทับอยู่ที่พระเชตวัน เมืองสาวัตถี มีภิกษุรูปหนึ่งถูกงูกัดถึงแก่มรณภาพ ภิกษุจำนวนมากจึงไปกราบทูลเรื่องนี้ พระพุทธเจ้าตรัสว่า ภิกษุรูปนั้นคงไม่ได้แผ่เมตตาจิตไปยังตระกูลพญางูทั้งสี่ คือ วิรูปักขะ เอราปถะ ฉัพยาปุตตะ และกัณหาโคตมกะ หากได้แผ่เมตตาไปแล้ว ก็จะไม่ถูกงูกัดถึงตาย จากนั้นทรงอนุญาตให้ภิกษุแผ่เมตตาแก่ตระกูลพญางูทั้งสี่ เพื่อคุ้มครองตน รักษาตน และป้องกันตน (อัตตะคุตติยา อัตตะรักขายะ อัตตะปะริตตายะ) พร้อมตรัสคาถาที่เป็นตัวบทขันธปริตรนี้

เรื่องเดียวกันนี้บันทึกไว้ในพระวินัยปิฎก จุลวรรค ขุททกวัตถุขันธกะ ด้วยถ้อยคำเกือบตรงกัน

ในขันธปริตตชาดก ขุททกนิกาย ชาดก ทุกนิบาต ก็มีคาถาชุดนี้ครบทุกบท อรรถกถาชาดกเล่าว่า ภิกษุรูปหนึ่งกำลังผ่าฟืนอยู่ที่ประตูเรือนไฟ งูเลื้อยออกมาจากไม้ผุกัดนิ้วเท้า ภิกษุนั้นมรณภาพในที่นั้นเอง พระพุทธเจ้าจึงทรงเล่าว่า ในอดีตชาติพระองค์เป็นฤๅษีผู้เป็นอาจารย์ของคณะฤๅษีที่ริมฝั่งแม่น้ำคงคาในป่าหิมพานต์ เมื่อมีฤๅษีถูกงูกัดตายหลายรูป พระองค์จึงสอนคาถาชุดนี้ให้เจริญเมตตาและระลึกถึงพระพุทธคุณ จนงูทั้งหลายหลีกไป

ความหมายทีละท่อน

1. วิรูปักเขหิ เม เมตตัง — แผ่เมตตาเจาะจงไปยังตระกูลพญางูทั้งสี่ ซึ่งเป็นชื่อตระกูลงูตามคติอินเดียโบราณ ปัจจุบันไม่ทราบแน่ชัดว่าตรงกับงูชนิดใด
2. อะปาทะเกหิ เม เมตตัง — ขยายเมตตาไปถึงสัตว์ทุกชนิด โดยแบ่งตามจำนวนเท้า คือ ไม่มีเท้า สองเท้า สี่เท้า และหลายเท้า ครอบคลุมสัตว์ทั้งหมดโดยไม่ต้องไล่ชื่อทีละชนิด
3. มา มัง อะปาทะโก หิงสิ — ขอสัตว์ทั้งสี่จำพวกนั้นอย่าได้เบียดเบียนข้าพเจ้า
4. สัพเพ สัตตา สัพเพ ปาณา — แผ่เมตตาแบบไม่เจาะจง ขอให้สัตว์ทั้งปวงพบแต่ความเจริญ ไม่มีผู้ใดต้องประสบสิ่งชั่วร้าย
5. อัปปะมาโณ พุทโธ — คุณของพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ประมาณไม่ได้ ส่วนงู แมงป่อง ตะขาบ แมงมุม ตุ๊กแก และหนูเป็นสัตว์ที่มีประมาณ อรรถกถาชาดกอธิบายว่าสัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีประมาณ เพราะยังมีกิเลสอย่างราคะอยู่ในใจ
6. กะตา เม รักขา กะตา เม ปะริตตา — ประกาศว่าได้ทำเครื่องคุ้มครองแล้ว ขอให้สัตว์ทั้งหลายหลีกไป แล้วนอบน้อมพระผู้มีพระภาคและพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเจ็ดพระองค์

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเจ็ดพระองค์ นิยมอธิบายว่าคือพระพุทธเจ้าเจ็ดพระองค์ที่มีพระนามในมหาปทานสูตรและอาฏานาฏิยสูตร ได้แก่ พระวิปัสสี พระสิขี พระเวสสภู พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ พระกัสสปะ และพระโคตมะ บทนอบน้อมพระพุทธเจ้าชุดนี้แบบเต็มอยู่ในอาฏานาฏิยปริตร

ป้องกันภัยด้วยเมตตา

สิ่งที่พระสูตรกล่าวไว้คือ ผู้ที่แผ่เมตตาไปยังตระกูลพญางูทั้งสี่จะไม่ถูกงูกัดถึงตาย และทรงอนุญาตบทนี้ไว้เพื่อคุ้มครองตน ในทางปฏิบัติ การแผ่เมตตาทำให้ใจไม่ตื่นตระหนกและไม่คิดทำร้ายสัตว์ ซึ่งเป็นท่าทีที่ปลอดภัยกว่าเมื่อต้องอยู่ในที่ที่มีสัตว์มีพิษ ส่วนท่อนที่เทียบคุณอันประมาณไม่ได้ของพระรัตนตรัยกับสัตว์ที่มีประมาณ ช่วยให้ความกลัวในใจผู้สวดเล็กลง

คัมภีร์มิลินทปัญหายกขันธปริตรเป็นหนึ่งในพระปริตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ และอธิบายว่าพระปริตรคุ้มครองผู้ที่ยังมีอายุเหลืออยู่และไม่มีกรรมเป็นเครื่องกั้น พระนาคเสนเปรียบว่า ทั้งยาและพระปริตรไม่อาจช่วยผู้ที่สิ้นอายุแล้ว หากถูกงูพิษกัดจริง ต้องรีบไปโรงพยาบาลทันที บทสวดนี้มีไว้ตั้งสติและเจริญเมตตา ไม่ใช่สิ่งทดแทนการรักษา

ขันธปริตรในชินบัญชร

พระคาถาชินบัญชร คาถาที่ 11 อัญเชิญขันธปริตรคู่กับโมรปริตรและอาฏานาฏิยปริตร มาเป็นหลังคากางกั้นอยู่เบื้องบน ในวรรคที่ว่า ขันธะโมระปะริตตัญจะ อาฏานาฏิยะสุตตะกัง

ทำไมบางเล่มสะกดต่างกัน

หน้านี้สะกดตามหนังสือสวดมนต์ไทย ซึ่งต่างจากพระบาลีบางฉบับเล็กน้อย เช่น ทิปาทะเกหิ (บางฉบับเป็น ทวิปาทเกหิ) มา กิญจิ (บางฉบับเป็น มา กัญจิ) และ สิริงสะปานิ (บางฉบับเป็น สรีสปานิ) ทุกแบบแปลเหมือนกัน

นิยมสวดก่อนเข้าป่า ก่อนค้างแรมนอกบ้าน หรือเมื่อต้องอยู่ในที่ที่มีงูและสัตว์มีพิษชุกชุม ซึ่งตรงกับเหตุที่พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตบทนี้ไว้ และสวดเป็นบทที่ 4 ในการสวดเจ็ดตำนาน

ที่บ้านก็สวดได้ โดยเฉพาะหน้าฝนที่งูและสัตว์เลื้อยคลานมักเข้าบ้าน ขณะสวดให้ตั้งใจแผ่เมตตาจริง ๆ ตามถ้อยคำในบท และควรดูแลบ้านให้โล่ง ไม่มีที่ให้สัตว์หลบซ่อนควบคู่กันไป