มงคลสูตร (มงคล ๓๘ ประการ)

มงคลสูตร คืออะไร

มงคลสูตรเป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าตรัสตอบคำถามของเทวดาว่า อะไรคือ "มงคล" คือสิ่งที่นำความเจริญมาสู่ชีวิตอย่างแท้จริง คำตอบมีทั้งหมด 38 ข้อ อยู่ใน 10 คาถา จึงเรียกกันว่า "มงคล 38 ประการ" หรือ "มงคลชีวิต 38 ประการ" คาถาคำตอบทั้ง 10 คาถาลงท้ายเหมือนกันว่า เอตัมมังคะละมุตตะมัง แปลว่า "นี้เป็นมงคลอันสูงสุด"

คำตอบนี้น่าสนใจตรงที่ ไม่มีข้อใดเป็นเรื่องโชคลางหรือฤกษ์ยามเลย ทุกข้อเป็นสิ่งที่ลงมือทำได้ด้วยตัวเอง และไล่เรียงจากเรื่องพื้นฐานไปจนถึงเป้าหมายสูงสุดของชีวิต

ที่มาในพระไตรปิฎก

มงคลสูตรอยู่ในพระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปรากฏสองแห่ง คือ ขุททกปาฐะ (บทที่ 5) และ สุตตนิบาต (จูฬวรรค สูตรที่ 4) ในพระไตรปิฎกฉบับหลวงอยู่ในเล่มที่ 25

บทนำของพระสูตรเล่าว่า ขณะพระพุทธเจ้าประทับอยู่ที่พระวิหารเชตวัน ใกล้เมืองสาวัตถี ในคืนหนึ่งมีเทวดาองค์หนึ่งรัศมีสว่างไปทั่วพระวิหาร เข้ามาเฝ้าแล้วทูลถามเป็นคาถาว่า เทวดาและมนุษย์จำนวนมากคิดกันเรื่องมงคล ขอพระองค์ตรัสบอกมงคลอันสูงสุด พระพุทธเจ้าจึงตรัสตอบเป็นคาถา 10 คาถา แล้วปิดท้ายด้วยคาถาสรุปอีกหนึ่งคาถา ส่วนคำขึ้นต้นว่า เอวัมเม สุตัง (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) อรรถกถาอธิบายว่าเป็นคำของพระอานนท์ที่กล่าวเมื่อคราวสังคายนาครั้งแรก

เรื่องเบื้องหลังตามอรรถกถา

อรรถกถาขุททกปาฐะ (ปรมัตถโชติกา) เล่าว่า ก่อนหน้านั้นคนทั่วชมพูทวีปถกเถียงกันว่าอะไรคือมงคล ฝ่ายหนึ่งถือว่า สิ่งที่ได้เห็น เป็นมงคล เช่น ตื่นเช้ามาเห็นหญิงมีครรภ์หรือหม้อน้ำเต็ม อีกฝ่ายถือว่า เสียงที่ได้ยิน เป็นมงคล เช่น ได้ยินคำว่า "เจริญ" หรือ "ฤกษ์ดี" อีกฝ่ายถือว่า กลิ่น รส และสิ่งที่ได้สัมผัส เป็นมงคล ต่างฝ่ายต่างไม่ยอมกัน การถกเถียงลามไปถึงเหล่าเทวดาและพรหม ยืดเยื้ออยู่ 12 ปีก็ยังหาข้อยุติไม่ได้ ท้าวสักกะจึงให้เทพบุตรองค์หนึ่งไปทูลถามพระพุทธเจ้า ซึ่งก็คือเทวดาในตัวพระสูตร วันรุ่งขึ้นพระพุทธเจ้าตรัสเล่าเรื่องนี้แก่พระอานนท์ และให้เรียนมงคลสูตรไว้สอนภิกษุต่อไป

เรื่องนี้เป็นคำอธิบายของอรรถกถา ไม่ได้อยู่ในตัวพระสูตร แต่ช่วยให้เห็นว่าคำตอบของพระพุทธเจ้าเปลี่ยนคำถามจากเรื่องลางดีลางร้าย มาเป็นเรื่องการกระทำของเราเอง

มงคล 38 ประการ เรียงตามคาถา

ตัวเลขหน้าแต่ละข้อคือลำดับมงคลข้อที่ 1 ถึง 38 ตามที่นิยมนับกันในไทย คำในวงเล็บคือคำบาลีในบทสวดที่ตรงกับข้อนั้น

คาถาที่ 1 (ข้อ 1–3) — เลือกคนที่คบ

• 1. ไม่คบคนพาล (อะเสวะนา จะ พาลานัง) — ไม่คบหาและไม่เอาอย่างคนที่คิดชั่ว พูดชั่ว ทำชั่ว
• 2. คบบัณฑิต (ปัณฑิตานัญจะ เสวะนา) — คบหาผู้มีปัญญาและความประพฤติดี
• 3. บูชาผู้ที่ควรบูชา (ปูชา จะ ปูชะนียานัง) — ให้ความเคารพยกย่องผู้มีคุณความดี

คาถาที่ 2 (ข้อ 4–6) — วางรากฐานชีวิต

• 4. อยู่ในถิ่นที่เหมาะสม (ปะฏิรูปะเทสะวาโส) — อยู่ในที่ที่เอื้อต่อการทำมาหากินและการทำความดี
• 5. ได้ทำบุญไว้ก่อน (ปุพเพ จะ กะตะปุญญะตา) — มีความดีที่ทำไว้แล้วเป็นทุนเดิม
• 6. ตั้งตนไว้ชอบ (อัตตะสัมมาปะณิธิ) — วางตัวและตั้งเป้าหมายชีวิตไว้ในทางที่ถูก

คาถาที่ 3 (ข้อ 7–10) — พัฒนาตนเอง

• 7. เป็นผู้ได้ศึกษามาก (พาหุสัจจัญจะ) — ได้ฟัง ได้อ่าน ได้เรียนรู้มาก
• 8. มีศิลปวิทยา (สิปปัญจะ) — มีวิชาชีพและฝีมือในการทำงาน
• 9. มีวินัยที่ศึกษาดีแล้ว (วินะโย จะ สุสิกขิโต) — รู้ระเบียบและฝึกตนจนมีวินัย
• 10. มีวาจาเป็นสุภาษิต (สุภาสิตา จะ ยา วาจา) — พูดแต่คำจริง มีประโยชน์ และถูกกาลเทศะ

คาถาที่ 4 (ข้อ 11–14) — ดูแลครอบครัวและการงาน

• 11. บำรุงมารดาบิดา (มาตาปิตุอุปัฏฐานัง) — เลี้ยงดูและดูแลพ่อแม่
• 12. สงเคราะห์บุตร (ปุตตะ... สังคะโห) — เลี้ยงดูและอบรมลูก
• 13. สงเคราะห์ภรรยา (คู่ครอง) (...ทารัสสะ สังคะโห) — ดูแลและให้เกียรติคู่ครอง
• 14. ทำงานไม่ให้คั่งค้าง (อะนากุลา จะ กัมมันตา) — ทำงานรู้จักกาล ขยัน ไม่ปล่อยให้อากูลสับสน

คาถาที่ 5 (ข้อ 15–18) — ทำประโยชน์แก่ผู้อื่น

• 15. ให้ทาน (ทานัญจะ) — แบ่งปันสิ่งของของตนแก่ผู้อื่น
• 16. ประพฤติธรรม (ธัมมะจะริยา จะ) — ดำเนินชีวิตโดยธรรม ทั้งกาย วาจา และใจ
• 17. สงเคราะห์ญาติ (ญาตะกานัญจะ สังคะโห) — ช่วยเหลือญาติพี่น้องตามกำลัง
• 18. ทำงานที่ไม่มีโทษ (อะนะวัชชานิ กัมมานิ) — ทำแต่งานสุจริตที่ไม่เบียดเบียนใคร

คาถาที่ 6 (ข้อ 19–21) — เว้นสิ่งที่ทำให้เสื่อม

• 19. งดเว้นจากบาป (อาระตี วิระตี ปาปา) — ไม่ทำความชั่วทั้งปวง
• 20. สำรวมจากการดื่มน้ำเมา (มัชชะปานา จะ สัญญะโม) — ไม่ดื่มสุราและของมึนเมา
• 21. ไม่ประมาทในธรรมทั้งหลาย (อัปปะมาโท จะ ธัมเมสุ) — ไม่ละเลยการทำความดี

คาถาที่ 7 (ข้อ 22–26) — ขัดเกลานิสัย

• 22. มีความเคารพ (คาระโว) — เคารพผู้ที่ควรเคารพ
• 23. มีความถ่อมตน (นิวาโต) — ไม่หยิ่งยโส ไม่อวดดี
• 24. มีความสันโดษ (สันตุฏฐี) — ยินดีในสิ่งที่ได้มาโดยชอบ
• 25. มีความกตัญญู (กะตัญญุตา) — รู้คุณผู้ที่เคยทำดีต่อเรา
• 26. ฟังธรรมตามกาล (กาเลนะ ธัมมัสสะวะนัง) — หาโอกาสฟังธรรมอยู่เสมอ

คาถาที่ 8 (ข้อ 27–30) — เปิดใจรับคำสอน

• 27. มีความอดทน (ขันตี) — อดทนต่อความลำบากและคำพูดที่ไม่น่าฟัง
• 28. เป็นผู้ว่าง่าย (โสวะจัสสะตา) — รับฟังคำตักเตือนด้วยดี
• 29. ได้เห็นสมณะ (สะมะณานัญจะ ทัสสะนัง) — ได้พบและเข้าใกล้ผู้ที่สงบจากกิเลส
• 30. สนทนาธรรมตามกาล (กาเลนะ ธัมมะสากัจฉา) — พูดคุยแลกเปลี่ยนเรื่องธรรมตามโอกาส

คาถาที่ 9 (ข้อ 31–34) — ปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้น

• 31. มีความเพียรเผากิเลส (ตะโป) — สำรวมอินทรีย์และเพียรละความเกียจคร้าน
• 32. ประพฤติพรหมจรรย์ (พรหมะจะริยัญจะ) — ดำเนินชีวิตอันประเสริฐตามแบบผู้ปฏิบัติธรรม
• 33. เห็นอริยสัจ (อะริยะสัจจานะ ทัสสะนัง) — เข้าใจความจริงอันประเสริฐ 4 ประการ
• 34. ทำพระนิพพานให้แจ้ง (นิพพานะสัจฉิกิริยา) — บรรลุความดับทุกข์

คาถาที่ 10 (ข้อ 35–38) — จิตของผู้ถึงที่สุด

• 35. จิตไม่หวั่นไหวเมื่อถูกโลกธรรมกระทบ (ผุฏฐัสสะ โลกะธัมเมหิ จิตตัง ยัสสะ นะ กัมปะติ)
• 36. จิตไม่เศร้าโศก (อะโสกัง)
• 37. จิตปราศจากธุลีกิเลส (วิระชัง)
• 38. จิตเกษม (เขมัง) — ปลอดโปร่ง ไม่มีภัย

โลกธรรมในข้อ 35 คือโลกธรรม 8 ได้แก่ ได้ลาภ เสื่อมลาภ ได้ยศ เสื่อมยศ สรรเสริญ นินทา สุข และทุกข์

การนับข้อ 11–13 ข้างต้นเป็นแบบที่ใช้กันแพร่หลายในไทย ส่วนอรรถกถานับคาถาที่ 4 ต่างออกไปเล็กน้อย คือแยกการบำรุงมารดากับการบำรุงบิดาเป็นสองข้อ แล้วนับการสงเคราะห์บุตรภรรยาเป็นข้อเดียว ไม่ว่านับแบบไหน รวมทั้งพระสูตรก็ได้ 38 ข้อเท่ากัน

ทำไมจึงเรียงลำดับแบบนี้

อรรถกถาร้อยเรียงมงคลทั้ง 38 ข้อเป็นเส้นทางเดียว ตั้งแต่ชีวิตผู้ครองเรือนไปจนถึงความหลุดพ้น พอแบ่งได้คร่าว ๆ ดังนี้

• ข้อ 1–6 เลือกคนที่คบ เลือกที่อยู่ และตั้งตนให้ถูกทาง
• ข้อ 7–10 สร้างความรู้ ความสามารถ วินัย และการพูดจา
• ข้อ 11–21 ดูแลครอบครัว การงาน ญาติ และสังคม พร้อมเว้นสิ่งที่ทำให้เสื่อม
• ข้อ 22–30 ขัดเกลานิสัยและเข้าหาธรรม
• ข้อ 31–38 ปฏิบัติจนถึงนิพพาน และจบที่จิตของผู้หลุดพ้นซึ่งไม่หวั่นไหวต่อโลกธรรม

คนทั่วไปจึงเริ่มได้ทันทีจากข้อแรก ๆ ไม่ต้องรอให้พร้อมทุกข้อ

สวดมงคลสูตรแล้วได้อะไร

คาถาสุดท้ายของพระสูตรกล่าวไว้เองว่า ผู้ที่ทำมงคลเหล่านี้ให้มีในตน ย่อมไม่พ่ายแพ้ในที่ทุกแห่ง และถึงความสวัสดีในทุกสถาน ผลที่พระสูตรกล่าวถึงจึงมาจากการ ทำ ตามมงคลแต่ละข้อ การสวดเป็นการทบทวนหลักทั้ง 38 ข้อนี้ให้ติดใจอยู่เสมอ ส่วนความเชื่อว่าสวดแล้วจะโชคดีหรือร่ำรวยในทันที เป็นความเชื่อที่เล่าต่อกันมา ไม่ได้กล่าวไว้ในพระสูตร

มงคลสูตรในบทสวดเจ็ดตำนาน

มงคลสูตรเป็นพระปริตรบทแรกในชุดเจ็ดตำนาน ซึ่งพระสงฆ์ใช้สวดในงานมงคล งานทำบุญบ้าน และวันสำคัญ ต่อด้วยรัตนสูตร กรณียเมตตสูตร ขันธปริตร โมรปริตร ธชัคคสูตร และอาฏานาฏิยปริตร ถ้าต้องการสวดต่อกันครบชุด เปิดชุดสวดเจ็ดตำนานได้เลย

นิยมสวดในตอนเช้า ในวันพระ และในงานมงคลต่าง ๆ เช่น ขึ้นบ้านใหม่ ทำบุญบ้าน แต่งงาน หรือสวดต่อจากบทอิติปิโสในการสวดมนต์ประจำวันก็ได้

หนังสือสวดมนต์บางเล่มเริ่มที่ พะหู เทวา มะนุสสา จะ โดยไม่มีบทนำร้อยแก้ว ถ้าคุ้นแบบนั้นจะเริ่มตรงนั้นก็ได้ บทนำ เอวัมเม สุตัง เป็นส่วนที่เล่าว่าพระสูตรนี้เกิดขึ้นที่ไหน ไม่ใช่ตัวข้อมงคล

เนื่องจากเป็นบทยาว หากยังสวดไม่คล่อง แนะนำให้เปิดโหมดสวดแล้วเปิด Auto Scroll ปรับความเร็วให้ช้า จะช่วยให้สวดต่อเนื่องได้โดยไม่หลงบรรทัด