รัตนสูตร (ฉบับเต็ม)

รัตนสูตร คืออะไร

คำว่า รัตนะ แปลว่า แก้ว หรือสิ่งล้ำค่าที่หาสิ่งใดเทียบได้ยาก ในพระสูตรนี้หมายถึงพระรัตนตรัย คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ รัตนสูตรยกคุณของพระรัตนตรัยขึ้นกล่าวทีละข้อ แล้วปิดท้ายแต่ละบทด้วยคำว่า เอเตนะ สัจเจนะ สุวัตถิ โหตุ แปลว่า "ด้วยคำสัตย์นี้ ขอความสวัสดีจงมี"

ที่มาในพระไตรปิฎก

รัตนสูตรอยู่ในพระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปรากฏสองแห่ง คือ ขุททกปาฐะ (บทที่ 6 ต่อจากมงคลสูตร) และ สุตตนิบาต (จูฬวรรค สูตรที่ 1) ในพระไตรปิฎกฉบับหลวงอยู่ในเล่มที่ 25 ตัวพระสูตรมีแต่คาถา 17 คาถา ไม่มีร้อยแก้วบอกว่าตรัสที่ไหนหรือเพราะเหตุใด เรื่องที่มาที่เล่าต่อกันจึงมาจากอรรถกถา

เรื่องโรคระบาดที่เมืองเวสาลี (ตามอรรถกถา)

อรรถกถาขุททกปาฐะ (ปรมัตถโชติกา) และอรรถกถาธรรมบท เล่าเรื่องไว้ตรงกัน สรุปได้ดังนี้

1. เมืองเวสาลี (ไพศาลี) ของเจ้าลิจฉวี เกิดฝนแล้ง ข้าวกล้าเสียหาย คนยากจนล้มตายมาก ซากศพที่ถูกทิ้งไว้ทำให้อมนุษย์เข้ามาในเมือง แล้วเกิดโรคระบาดตามมา รวมเป็นภัย 3 อย่าง คือ ทุพภิกขภัย อมนุสสภัย และโรคภัย
2. ชาวเมืองตกลงกันว่าจะทูลนิมนต์พระพุทธเจ้า ซึ่งขณะนั้นประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ในแคว้นของพระเจ้าพิมพิสาร จึงส่งเจ้าลิจฉวีไปทูลนิมนต์
3. พระพุทธเจ้าเสด็จพร้อมภิกษุ 500 รูป เมื่อเสด็จข้ามแม่น้ำคงคาถึงเขตเมืองเวสาลี ฝนตกหนัก พัดพาซากศพลงแม่น้ำ บ้านเมืองสะอาดขึ้น
4. ที่ประตูเมือง พระพุทธเจ้าตรัสให้พระอานนท์เรียนรัตนสูตร แล้วเดินสวดทำพระปริตรไปตามระหว่างกำแพงสามชั้นของเมืองพร้อมกับเจ้าลิจฉวี พระอานนท์ใช้บาตรของพระพุทธเจ้าตักน้ำประพรมไปทั่วเมือง อรรถกถาธรรมบทว่าท่านทำอยู่ตลอดสามยามของคืน
5. อมนุษย์พากันหนีไป ผู้คนหายจากโรค แล้วพระพุทธเจ้าจึงทรงแสดงรัตนสูตรแก่ที่ประชุมของชาวเมือง

อรรถกถาขุททกปาฐะยังกล่าวว่า 3 คาถาสุดท้ายที่ลงท้ายว่า นะมัสสามะ สุวัตถิ โหตุ เป็นคำของท้าวสักกะ จอมเทพ ที่กล่าวนมัสการพระรัตนตรัยต่อจากพระพุทธเจ้า และบันทึกความเห็นของอาจารย์อีกฝ่ายไว้ด้วยว่า พระพุทธเจ้าตรัสเพียง 5 คาถาแรก ที่เหลือพระอานนท์เป็นผู้กล่าว

เรื่องทั้งหมดในหัวข้อนี้มาจากอรรถกถา ไม่ได้อยู่ในตัวพระสูตร สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช ทรงอธิบายไว้ในหนังสือ "เจ็ดตำนานพุทธมนต์และสิบสองตำนานพุทธมนต์" ว่าเรื่องพระอานนท์ประพรมน้ำในอรรถกถา แสดงว่าธรรมเนียมประพรมน้ำพระพุทธมนต์มีมาช้านาน อย่างน้อยตั้งแต่สมัยที่แต่งอรรถกถาในลังกา

บทขัดรัตนสูตรที่พระสงฆ์สวดนำก่อนเข้าพระสูตรก็อ้างถึงเหตุการณ์นี้ ว่าเป็นพระปริตรที่ทำให้ภัยสามอย่างในเมืองเวสาลีสงบไปโดยเร็ว รัตนสูตรจึงเป็นบทที่คนไทยนิยมสวดเมื่อบ้านเมืองเผชิญโรคระบาดหรือภัยพิบัติ

ความหมายทีละบท

• บทเปิด (2 คาถา) — เชิญเหล่าภูต คือเทวดาและอมนุษย์ทั้งบนพื้นดินและในอากาศ ให้มีใจดีและตั้งใจฟัง และขอให้มีเมตตาคุ้มครองมนุษย์ที่นำเครื่องพลีกรรมมาให้ทั้งกลางวันและกลางคืน
• บทที่ 1 (พระพุทธ) — ทรัพย์หรือรัตนะใดในโลกนี้ โลกหน้า หรือในสวรรค์ ไม่มีสิ่งใดเสมอด้วยพระตถาคต
• บทที่ 2 (พระธรรม) — นิพพาน ธรรมเป็นที่สิ้นกิเลส ปราศจากราคะ เป็นอมตะ ที่พระศากยมุนีบรรลุด้วยจิตตั้งมั่น
• บทที่ 3 (พระธรรม) — สมาธิที่ทรงสรรเสริญว่าบริสุทธิ์ และให้ผลทันทีไม่มีระหว่างคั่น อรรถกถาอธิบายว่าหมายถึงสมาธิในอริยมรรค
• บทที่ 4 (พระสงฆ์) — บุคคล 8 จำพวก 4 คู่ ผู้ควรแก่ทักษิณา ทานที่ถวายแก่ท่านมีผลมาก
• บทที่ 5 (พระสงฆ์) — ผู้ปฏิบัติด้วยใจมั่นคงในศาสนาของพระโคดมจนบรรลุอมตะ ได้เสวยความดับเย็นโดยไม่ต้องซื้อหา อรรถกถาว่าหมายถึงพระอรหันต์
• บทที่ 6 (พระสงฆ์) — ผู้เห็นอริยสัจด้วยปัญญา มั่นคงดังเสาเขื่อนที่ลมสี่ทิศพัดไม่ไหว
• บทที่ 7 (พระสงฆ์) — ผู้ทำอริยสัจให้แจ่มแจ้งแล้ว แม้ยังประมาทอยู่มาก ก็จะไม่เกิดถึงภพที่ 8
• บทที่ 8 (พระสงฆ์) — ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะละสังโยชน์ 3 ได้ พ้นจากอบาย 4 และไม่อาจทำอภิฐาน 6
• บทที่ 9 (พระสงฆ์) — แม้ยังพลั้งพลาดอยู่บ้าง ผู้เห็นธรรมแล้วก็ไม่อาจปกปิดความผิดของตน
• บทที่ 10 (พระพุทธ) — ธรรมที่ทรงแสดงงดงามดังพุ่มไม้ผลิดอกในเดือนแรกของฤดูร้อน และนำไปสู่นิพพาน
• บทที่ 11 (พระพุทธ) — พระองค์เป็นผู้ประเสริฐ ทรงรู้ ทรงให้ และทรงนำมาซึ่งสิ่งประเสริฐ
• บทที่ 12 (พระสงฆ์) — พระอรหันต์สิ้นกรรมเก่า ไม่มีกรรมใหม่ที่จะพาไปเกิด จึงดับไปดังประทีป
• บทสรุป (3 คาถา) — นมัสการพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ ซึ่งเทวดาและมนุษย์บูชา แล้วขอความสวัสดีจงมี

สรุปได้ว่า 12 บทกลางเป็นพระพุทธรัตนะ 3 บท (บทที่ 1, 10, 11) พระธรรมรัตนะ 2 บท (บทที่ 2–3) และพระสังฆรัตนะ 7 บท (บทที่ 4–9 และ 12) สังเกตได้จากท่อน อิทัมปิ พุทเธ, อิทัมปิ ธัมเม หรือ อิทัมปิ สังเฆ ระตะนัง ปะณีตัง ในแต่ละบท

บุคคล 8 จำพวก พระโสดาบัน และอภิฐาน 6

"บุคคลแปดจำพวก นับเป็นคู่ได้สี่คู่" ในบทที่ 4 หมายถึงพระอริยบุคคลสี่ระดับ คือ โสดาบัน สกทาคามี อนาคามี และอรหันต์ นับทั้งผู้ที่กำลังปฏิบัติเพื่อบรรลุ (ผู้ตั้งอยู่ในมรรค) และผู้บรรลุแล้ว (ผู้ตั้งอยู่ในผล) ในแต่ละระดับ จึงได้ 4 คู่ 8 บุคคล

อรรถกถาอธิบายว่าบทที่ 6 ถึง 9 กล่าวถึงคุณของ พระโสดาบัน คือผู้บรรลุธรรมขั้นแรก ท่านละสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาสได้ ไม่ไปเกิดในอบาย และเกิดอีกไม่เกิน 7 ชาติ ส่วนอภิฐาน 6 ที่ท่านไม่อาจทำ คือ ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนห้อพระโลหิต ทำสงฆ์ให้แตกกัน และนับถือศาสดาอื่น

สัจจกิริยา: ด้วยคำสัตย์นี้ ขอความสวัสดีจงมี

ท่อนลงท้าย เอเตนะ สัจเจนะ สุวัตถิ โหตุ เป็นหลัก สัจจกิริยา คือการกล่าวความจริง แล้วอ้างความจริงนั้นขอให้เกิดความสวัสดี ความจริงที่อ้างในรัตนสูตรคือคุณของพระรัตนตรัย ไม่ใช่การอ้อนวอนสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ผู้สวดจึงได้ทบทวนคุณของพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ไปทีละข้อ ซึ่งช่วยให้ใจตั้งมั่นและมีกำลังใจในยามยาก ส่วนความเชื่อว่าการสวดจะขจัดโรคหรือภัยได้เอง เป็นความเชื่อที่สืบต่อกันมา ไม่ควรใช้แทนการรักษาหรือการป้องกันที่ถูกต้อง

รัตนสูตรในบทสวดเจ็ดตำนาน

รัตนสูตรเป็นพระปริตรบทที่สองในชุดเจ็ดตำนาน ต่อจากมงคลสูตร และก่อนกรณียเมตตสูตร ขันธปริตร โมรปริตร ธชัคคสูตร และอาฏานาฏิยปริตร ถ้าต้องการสวดต่อกันครบชุด เปิดชุดสวดเจ็ดตำนานได้เลย ในพระคาถาชินบัญชร ก็อัญเชิญรัตนสูตรมาไว้เบื้องหน้า ในท่อน ระตะนัง ปุระโต อาสิ

นิยมสวดในการเจริญพระพุทธมนต์ งานทำบุญบ้าน วันพระ และวันสำคัญทางศาสนา รวมทั้งในยามที่บ้านเมืองหรือครอบครัวเผชิญความยากลำบาก ตามเรื่องเมืองเวสาลีที่เป็นที่มาของการสวดบทนี้

ก่อนสวดให้ตั้งนะโม 3 จบ ถ้าสวดเป็นชุดเจ็ดตำนาน ให้สวดต่อจากมงคลสูตร ถ้ามีเวลาน้อย ใช้รัตนสูตรฉบับย่อ 6 บทในหน้านี้ก่อนก็ได้ แนะนำให้อ่านคำแปลควบคู่ไปด้วยอย่างน้อยหนึ่งรอบ จะได้รู้ว่ากำลังสวดถึงคุณของพระรัตนตรัยข้อไหน